Το συναισθηματικό και ψυχολογικό τραύμα είναι το αποτέλεσμα εξαιρετικά πιεστικών γεγονότων, που καταστρέφουν την αίσθηση της ασφάλειας, κάνοντάς μας να αισθανθούμε αβοήθητοι σε έναν επικίνδυνο περιβάλλον. Οι τραυματικές εμπειρίες δεν αφορούν μόνο περιπτώσεις απειλητικές για τη ζωή ή την ασφάλεια, αλλά κάθε κατάσταση που μας αναγκάζει να αισθανθούμε συγκλονισμένοι και απομονωμένοι, ακόμα και αν δεν συνεπάγεται σωματική βλάβη.

Δεν είναι τα αντικειμενικά γεγονότα που καθορίζουν εάν ένα γεγονός είναι τραυματικό, αλλά η υποκειμενική μας συναισθηματική εμπειρία του γεγονότος. Όσο πιο φοβισμένοι και ανήμποροι αισθανόμαστε, τόσο πιο πιθανό είναι να βιώσουμε τραύμα.

Το τραύμα μπορεί να προκληθεί έπειτα από:

• Μεμονωμένα γεγονότα όπως ατυχήματα, τραυματισμούς, φυσικές καταστροφές ή βίαιες επιθέσεις.
• Συνεχόμενες στρεσσογόνες καταστάσεις όπως ενδεχόμενες θανατηφόρες ασθένειες, περιβάλλοντα με έντονη πίεση απειλητική για την ζωή.
• Καταστάσεις φαινομενικά κοινές όπως μια χειρουργική επέμβαση, ένας ξαφνικός θάνατος, ένας χωρισμός ή μια βαθειά απογοητευτική εμπειρία.

Ένα πιεστικό γεγονός μπορεί να οδηγήσει σε τραύμα εάν:

• Συμβεί αναπάντεχα
• Είμαστε απροετοίμαστοι για αυτό το γεγονός
• Αισθανθούμε αδύναμοι να το εμποδίσουμε να συμβεί
• Συμβαίνει επαναλαμβανόμενα
• Προκληθεί εσκεμμένα και βίαια από κάποιον
• Συμβεί κυρίως στην παιδική ηλικία

Τα τραυματικά γεγονότα μπορούν να συμβούν στον καθένα από μας. Υπάρχουν παράγοντες κινδύνου, που κάνουν κάποιους από εμάς περισσότερο ευάλωτους στο να βιώσουμε ψυχολογικό τραύμα από ένα πιεστικό γεγονός.
Το τραύμα στην παιδική ηλικία μπορεί να έχει έντονη επιβάρυνση και για μεγάλο χρονικό διάστημα. Εάν δεν αντιμετωπιστεί εγκαίρως, το αίσθημα φόβου και ανημποριάς μεταφέρεται στην ενήλικη ζωή και αποτελεί την βάση για περαιτέρω ψυχικά τραύματα.
Το παιδικό τραύμα είναι αποτέλεσμα καταστάσεων, που διακόπτει την αίσθηση ασφάλειας όπως:
• Διαταραγμένο και ανασφαλές περιβάλλον
• Βίαιος και αναπάντεχος αποχωρισμός από τους γονείς
• Σοβαρή ασθένεια
• Επίπονες χειρουργικές επεμβάσεις
• Σεξουαλική, σωματική ή λεκτική κακοποίηση
• Ενδοοικογενειακή βία
• Παραμέληση

Η αντίδραση μας στο τραύμα γίνεται με διαφορετικούς τρόπους για τον καθένα μας. Αφορά ένα μεγάλο εύρος σωματικών και ψυχικών αντιδράσεων.

Ψυχικά συμπτώματα

Άρνηση του γεγονότος ή παραποίηση
Σύγχυση και δυσκολία συγκέντρωσης
Θυμός, ευερεθιστότητα και εναλλαγές της διάθεσης
Άγχος και φόβος
Ενοχή, ντροπή
Απόσυρση από τους άλλους ανθρώπους
Θλίψη
Αίσθημα αποσύνδεσης και Δυσκολία συγκέντρωσης


Σωματικά συμπτώματα

Αϋπνία ή εφιάλτες
Κόπωση
Ταχυκαρδίες
Μυϊκή ένταση
Διεγερτική συμπεριφορά και έντονη κινητικότητα


Τα συμπτώματα μπορεί να διαρκέσουν από λίγες μέρες έως μήνες. Με την πάροδο του χρόνου σταδιακά συνήθως απευαισθητοποιούνται. Εντούτοις, αν και μπορεί να αισθανόμαστε καλύτερα, μπορεί να βιώσουμε ξανά δυσάρεστες καταστάσεις όταν επανέλθουν αναμνήσεις ή συναισθήματα που σχετίζονται με το τραυματικό γεγονός ή απλά το ξαναθυμίζουν.
Μετά από ένα τραυματικό γεγονός είναι φυσιολογικό να μπούμε σε μια διαδικασία πένθους. Ανεξάρτητα από το αν το τραυματικό γεγονός αφορά θάνατο ή όχι, χρειάζεται να διαχειριστούμε την απώλεια του αισθήματος ασφάλειας, έστω και προσωρινά.
Ειδικά στα παιδιά είναι σημαντικό να γνωρίζουμε, πέραν της παρέμβασης του ειδικού, ότι μιλάμε ανοικτά για το τραυματικό γεγονός. Τα καθησυχάζουμε ότι είναι φυσιολογικό να αισθάνονται τρομαγμένα και αναστατωμένα. Απευθύνονται στους ενήλικες και αναζητούν υποδείξεις πώς να αντιδράσουν στο τραυματικό γεγονός. Χρειάζεται να τους αφήσουμε να μας δουν να διαχειριζόμαστε τα συμπτώματά μας με ένα θετικό τρόπο.

Κάποιες κοινές αντιδράσεις των παιδιών στο τραύμα είναι:

• Παλινδρόμηση. Πολλά παιδιά χρειάζονται να επιστρέψουν σε προηγούμενα στάδια ανάπτυξης για να αισθανθούν ασφάλεια. Μπορεί να ξαναβάλουν το δάκτυλο στο στόμα ή να βρέξουν το κρεβάτι τους. Μπορεί να φοβούνται να μένουν μόνα τους. Είναι σημαντικό για αυτά να τα κατανοήσουμε, να έχουμε υπομονή και να τα διευκολύνουμε.
• Σκέφτονται πως αυτά φταίνε. Τα παιδιά πριν την ηλικία των 8 ετών ,συνήθως, σκέφτονται πως είναι δικό τους λάθος το ό,τι έχει πάει άσχημα. Τους βοηθάμε να καταλάβουν πως δεν είναι έτσι.
• Διαταραχές στον ύπνο. Κάποια παιδιά δυσκολεύονται να κοιμηθούν ή ξυπνάνε τρομαγμένα μέσα στην νύκτα. Χρειάζεται να τα βοηθησουμε να νιώσουν ασφάλεια είτε διαμορφώνοντας το περιβάλλον π.χ. ένα μικρό φως, ένα κουκλάκι, είτε αφιερώνοντας περισσότερο χρόνο μαζί τους πριν κοιμηθούν, διαβάζοντας ένα παραμύθι ή χαλαρές δραστηριότητες π.χ επιτραπέζιο παιχνίδι.
• Αισθήματα αβοηθησίας. Με το να είμαστε ενεργοί να εμποδίσουμε ένα παρόμοιο τραυματικό γεγονός, να δημιουργούμε ένα δίκτυο υποστηρικτικό από συγγενείς και φίλους, δίνουμε ξανά στα παιδιά και σε εμάς την χαμένη αίσθηση της ασφάλειας, ελπίδας και ελέγχου.


Η επαναφορά μας από την τραυματική κατάσταση παίρνει αρκετό χρόνο. Ο καθένας μας έχει επίσης το δικό του ρυθμό αποκατάστασης. Αλλά όταν ο χρόνος περνά και τα συμπτώματα παραμένουν, τότε χρειαζόμαστε την βοήθεια ειδικού. Αναζητούμε εξειδικευμένη βοήθεια όταν:

• Έχουμε πρόβλημα με την καθημερινή μας λειτουργικότητα
• Υποφέρουμε από έντονο φόβο, άγχος ή κατάθλιψη
• Δυσκολευόμαστε στις διαπροσωπικές μας σχέσεις και δεν τις απολαμβάνουμε
• Βιώνουμε τρομακτικές αναμνήσεις, εφιάλτες ή flashbacks
• Αποφεύγουμε όλο και περισσότερο πράγματα που μας θυμίζουν το τραύμα
• Γινόμαστε συναισθηματικά παγεροί και αποφεύγουμε του άλλους
• Χρησιμοποιούμε αλκοόλ ή ουσίες για να νιώσουμε καλύτερα

 

Βιβλιογραφικές παραπομπές:

Allen, Jon G. Coping with Trauma: Hope through Understanding. 2nd ed. American Psychiatric Press, 2005.
Terr L: Childhood traumas: an outline and overview. Am J Psychiatry 148:10-20, 1991.