Ο θυμός θα μπορούσε να οριστεί ως η απάντηση σε ένα αίσθημα αδικίας που μας έθιξε ή στρέφεται εναντίον των συμφερόντων μας. Είναι ένα συναίσθημα που περιλαμβάνει γνωστικά, φυσιολογικά και συμπεριφορικά στοιχεία, σε ένα εξωτερικό ή εσωτερικό γεγονός, το οποίο γίνεται αντιληπτό ως απειλή / παραβίαση / αδικία.

Ο θυμός είναι μια προσαρμοστική και εξελικτική απόκριση καθώς βοηθάει την προετοιμασία μας για την καταπολέμηση των απειλών. Ο θυμός μας λέει πότε κάτι μπορεί να είναι λάθος. Για παράδειγμα, μπορεί να αισθανόμαστε θυμωμένοι, όταν :
• κάτι ξεπερνά τον έλεγχό μας
• αισθανόμαστε ότι κάτι είναι άδικο
• δεν μπορούμε να φτάσουμε σε κάποιο στόχο
• κάποιος τραυματίζεται ή απειλείται.
• έχουμε έντονο στρες.
Ο θυμός μπορεί να περιλαμβάνει ένα ευρύ φάσμα συναισθημάτων, από το να αισθανόμαστε λίγο ενοχλημένοι από ένα μικρό συμβάν (πχ έχουμε κολλήσει στην κυκλοφορία, χάσαμε μια πτήση κ.α) έως να νιώθουμε οργή όταν χτυπηθούμε ή όταν έχουμε δει κάποιον άλλον πληγωμένο.

Η Προσαρμοστική χρησιμότητα του θυμού

Ο θυμός είναι ένα φυσιολογικό συναίσθημα και οι περισσότεροι άνθρωποι ανταποκρίνονται στο θυμό με επιθετικότητα, η οποία είναι και η βιολογική λειτουργία του θυμού. Εντούτοις μπορεί να έχει θετικό αποτέλεσμα ενεργοποιώντας το άτομο σε δράση, οργανώνοντας και επικεντρώνοντας την προσοχή του γύρω από το απειλητικό γεγονός. Δεδομένου ότι ο θυμός είναι μια εκδοχή ανταπόκρισης του να το παλέψω ή να το παρατήσω, προκαλεί ισχυρά επιθετικά συναισθήματα και συμπεριφορές, που με τη σειρά τους μας βοηθούν να πολεμήσουμε και να υπερασπιστούμε τον εαυτό μας όταν δεχόμαστε επίθεση. Ως εκ τούτου, ένα ορισμένο επίπεδο θυμού είναι προσαρμοστικό και απαραίτητο για την επιβίωσή μας.
Ωστόσο, παρά την εξελικτική χρησιμότητα στην προστασία μας από τον κίνδυνο, ο θυμός θα μπορούσε εύκολα να οδηγήσει σε μια ποικιλία αρνητικών συνεπειών, όπως οι διαπροσωπικές, σωματικές και ψυχικές δυσκολίες.

Αιτίες του θυμού

Ο θυμός μπορεί να προκληθεί τόσο από εξωτερικά συμβάντα όσο και από ενδοψυχικά γεγονότα, καθώς και από έλλειψη δεξιοτήτων και μερικές φορές από συμπτώματα ψυχικής ασθένειας.
Τα Ενδοψυχικά γεγονότα είναι οι αποτυχίες, οι αδικίες ή οι απογοητεύσεις. Μπορεί επίσης να είναι μια αμυντική απάντηση στον υποκειμενικό φόβο μας ή στην αίσθηση του να πάθουμε κάτι. Επιπλέον ο θυμός μπορεί να προκληθεί από την ανησυχία για τα προσωπικά προβλήματα κάποιου άλλου. Ακόμη και οι μνήμες των τραυματικών γεγονότων μπορούν να προκαλέσουν συναισθήματα θυμού.
Τα Εξωτερικά συμβάντα π.χ. η απώλεια ιδιοκτησίας ή προνόμια, πειράγματα ή ταπείνωση. Ο θυμός μπορεί να είναι προς ένα συγκεκριμένο άτομο (όπως συνεργάτης ή σύντροφος) ή ένα γεγονός (μια κυκλοφοριακή συμφόρηση, μία ακυρωμένη πτήση).
Η Έλλειψη δεξιοτήτων προκαλεί συχνά θυμό λόγω της αίσθησης ανικανότητας ή αδυναμίας που βιώνει κάποιος όταν στερείται των δεξιοτήτων που του επιτρέπουν να χειριστεί μια κατάσταση. Αυτές μπορεί να αφορούν στην επίλυση προβλημάτων, στις κοινωνικές δεξιότητες, στις δεξιότητες επικοινωνίας. Πολύ συχνά όταν αδυνατούμε να επικοινωνήσουμε αποτελεσματικά και να εκφραστούμε ή να διεκδικήσουμε τα δικαιώματα μας αισθανόμαστε αδικία, καταστέλλουμε το συναίσθημά μας, το αφήνουμε να φτάσει σε ένα επίπεδο ανυπόφορο που μπορεί να ξεσπάσει με αφορμή ένα ασήμαντο ζήτημα.
Στις Ψυχικές ασθένειες η ευερεθιστότητα, η έκρηξη θυμού και η επιθετικότητα συσχετίζονται συχνά με ορισμένες ψυχικές διαταραχές όπως οι διαταραχές της ψυχικής διάθεσης, οι ιδεοψυχαναγκαστικές διαταραχές, οι διαταραχές προσωπικότητας, η κατάχρηση ουσιών κλπ. Τέτοιες συνθήκες χρήζουν λεπτομερής αξιολόγησης και θεραπείας, όπου μπορεί να απαιτείται φαρμακευτική αγωγή και νοσηλεία σε ορισμένες περιπτώσεις.

Ατομικές διαφορές στην έκφραση του θυμού

Ο καθένας μας εκφράζει θυμό με διαφορετικούς τρόπους. Μερικοί άνθρωποι θυμώνουν πιο εύκολα και πιο έντονα από τους άλλους. Ο θυμός μπορεί να οδηγήσει σε εξωτερικές συμπεριφορές (όπως βρισιές, επιθετικότητα κ.λπ.) και εσωτερικές συμπεριφορές (όπως θλίψη, κατάθλιψη κ.λπ.). Μερικοί άνθρωποι εκφράζουν θυμό με «παθητικούς-επιθετικούς» τρόπους που μπορεί να είναι απογοητευτικοί για τους άλλους γύρω τους και ενδεχομένωςνα βλάψουν τις σχέσεις.

Ο θυμός και η έκφρασή του επηρεάζονται επίσης από βιολογικούς παράγοντες. Μερικοί άνθρωποι γεννιούνται με ευερέθιστη ιδιοσυγκρασία, απογοητεύονται πιο εύκολα και είναι επιρρεπείς στην οργή. Η έκφραση θυμού επηρεάζεται επίσης από κοινωνικο-πολιτιστικούς παράγοντες. Σε κάποιους πολιτισμούς η επιθετικότητα επιτρέπεται, ενώ σε μερικούς πολιτισμούς είναι πιο αποδεκτό να εκφράζει κκάποιος άγχος, κατάθλιψη ή άλλα συναισθήματα αλλά να μην εκφράζει οργή. Ως αποτέλεσμα τα άτομα από τέτοιους πολιτισμούς μπορεί να μην έχουν την ευκαιρία να μάθουν πώς να χειρίζονται το θυμό ή να το διοχετεύουν εποικοδομητικά. Επιπλέον το οικογενειακό υπόβαθρο και οι εμπειρίες του παρελθόντος παίζουν σημαντικό ρόλο στον τρόπο με τον οποίο χειριζόμαστε τα θυμωμένα συναισθήματά μας. Όσοι εξοργίζονται πιο εύκολα μπορεί να προέρχονται από ένα περιβάλλον οικογενειών που είναι ενοχλητικές, χαοτικές και δεν είναι εξοικειωμένες στις συναισθηματικές επικοινωνίες.

Πότε ο θυμός είναι πρόβλημα;

Οι παρακάτω περιπτώσεις είναι μερικές πιθανές ενδείξεις ότι έχετε δυσκολία στην αντιμετώπιση του θυμού και χρειάζεστε βοήθεια στη διαχείριση του:

• Όταν είναι υπερβολικός και πιο παρατεταμένος από ό, τι αναμένεται με βάση την κατάσταση.
• Όταν σας κάνει να χάνετε τον έλεγχο και να αποφεύγετε τις καταστάσεις.
• Όταν έχετε αίσθηση ευερεθιστότητας, ανυπομονησίας και εχθρότητας.
• Όταν προκαλείται από αναμνήσεις από κάτι που συνέβη εδώ και πολύ καιρό, υπάρχει συνεχής αρνητική σκέψη και εστιάζετε σταθερά στις αρνητικές εμπειρίες.
• Όταν συχνά αισθάνεστε πληγωμένοι, πως οι άλλοι σας αντιμετωπίζουν αθέμιτα, αισθάνεστε εχθρικά προς αυτούς και υπάρχουν συχνά επιχειρήματα που κλιμακώνουν τις απογοητεύσεις σας .
• Όταν σας κάνει επιθετικούς και ενεργείτε βίαια προς τον εαυτό σας, τους άλλους, τα ζώα, καταστρέφεται ιδιοκτησία, κλπ.
• Όταν παρεμβαίνει στην προσωπική, κοινωνική και επαγγελματική λειτουργία και έχετε χάσει ή κινδυνεύετε να χάσετε μια σχέση, δουλειά ή κάτι άλλο σημαντικό για εσάς λόγω του θυμού σας.
• Όταν τείνετε να χρησιμοποιείτε το αλκοόλ, το τσιγάρο ή άλλες ουσίες για να ηρεμήσετε τον εαυτό σας, επηρεάζοντας τη σωματική και ψυχική σας υγεία.
• Όταν οι φίλοι σας, τα μέλη της οικογένειάς σας ή άλλα σημαντικά μέλη της ζωής σας έχουν εκφράσει την ανησυχία σας για το θυμό σας.

Διαχείριση θυμού

Η διαχείριση του θυμού είναι η διαδικασία μέσω της οποίας μαθαίνουμε να εντοπίζουμε τους στρεσογόνους μας παράγοντες, αναγνωρίζουμε ότι θυμώνουμε, μαθαίνουμε δεξιότητες (επικοινωνία, επίλυση προβλημάτων) και λαμβάνουμε τα απαραίτητα μέτρα για να παραμείνουμε ήρεμοι. Χειριζόμαστε τις τεταμένες καταστάσεις με εποικοδομητικό και θετικό τρόπο. Ο σκοπός της διαχείρισης θυμού είναι να βοηθήσει στη μείωση της αυξημένης συναισθηματικής και φυσιολογικής διέγερσης που σχετίζεται με την οργή. Η διαχείριση θυμού δεν εμποδίζει να αισθανθούμε θυμό ούτε ενθαρρύνει να τον καταπνίξουμε, μάλλον, η διαχείριση θυμού είναι να μάθουμε πώς να εκφράζουμε την οργή μας κατάλληλα.
Αντιμετωπίζοντας τα θυμωμένα συναισθήματα:
• Ηρεμούμε: Αυτό σημαίνει όχι μόνο να ελέγχουμε την εξωτερική μας συμπεριφορά, αλλά και τις εσωτερικές μας απαντήσεις και να λάβουμε μέτρα για να μειώσουμε τον καρδιακό μας ρυθμό, να χαλαρώσουμε και να αφήσουμε τα συναισθήματα να υποχωρήσουν.
• Εκφράζουμε την οργή: ο μη επιθετικός τρόπος είναι ο πιο ορθός τρόπος αντιμετώπισης του θυμού. Για να το κάνουμε αυτό, πρέπει να μάθουμε να διασαφηνίζουμε ποιες είναι οι ανάγκες μας και πώς να τις εκφράσουμε χωρίς να βλάψουμε άλλους.
• Σκεφτόμαστε διαφορετικά : Αυτό σημαίνει ότι αλλάζουμε τον τρόπο που σκεπτόμαστε σε μια κατάσταση, αλλάζοντας έτσι τον τρόπο συμπεριφοράς.
Τρία βήματα για την αποτελεσματική διαχείριση του θυμού
Βήμα 1: Εντοπισμός φυσιολογικών διεργασιών (π.χ. σφιχτοί μύες, ταχυκαρδία) και άλλα αισθήματα θυμού (π.χ. σφιγμένη γροθιά, σκοτεινό πρόσωπο).
Βήμα 2: Χρήση εκφράσεων αυτο-διδασκαλίας όταν είμαστε θυμωμένοι (π.χ. Σκεφτείτε: «τι πρέπει να κάνω;»).
Βήμα 3: Χρησιμοποίηση ενός πρότυπου επίλυσης κοινωνικών προβλημάτων: (α) Ποιο είναι το πρόβλημα; (β) Ποια είναι τα συναισθήματά μου; (γ) Ποιες είναι οι επιλογές μου; και δ) Τι θα συμβεί;

Βιβλιογραφικές παραπομπές
1. Elwood, L. S., Soper, J. N. and Olatunji, B. O. (2015). Anger Management Techniques. The Encyclopedia of Clinical Psychology. 1–5.
2. Feindler, E. L., & Ecton, R. B. (1986). Adolescent anger control: Cognitivebehavioral techniques. New York: Pergamon Press.
3. Goleman, D. (1995). Emotional intelligence. New York: Bantam Books.
4. Kellner, M. H., & Bry, B. H. (1999). The effects of anger management groups in a day school for emotionally disturbed adolescents. Adolescence, 34(136), 645.
5. Lazarus, R. S. (1993). From psychological stress to the emotions: A history of changing outlooks. In L. W. Porter, & M. R. Rosenzweig (Eds.), Annual Review of Psychology, 44, 1-21