Η επικοινωνία είναι ένας τρόπος να εκφράζουμε τον εαυτό μας, τις ανάγκες, τις σκέψεις και τα συναισθήματά μας, αλλά και να μεταδίδουμε πληροφορίες σε άλλους. Είναι μια διαδικασία με την οποία καταλαβαίνουμε τους άλλους και επιδιώκουμε να γίνουμε κατανοητοί. Είναι ο τρόπος που δημιουργούμε και μοιραζόμαστε πληροφορίες τόσο λεκτικά όσο και μη λεκτικά.

Επικοινωνούμε όχι μόνο με λόγια, αλλά και με τη στάση μας καθώς έτσι προσπαθούμε να στηρίξουμε το λεκτικό περιεχόμενο της συνομιλίας μας. Επικοινωνούμε επίσης μέσω της γλώσσας του σώματος, των εκφράσεων του προσώπου και των χειρονομιών. Για παράδειγμα, μπορούμε να καταλάβουμε σαφώς τα συναισθήματα από τον τόνο της φωνής με τον οποίο ειπώθηκε κάτι παρά από αυτό που ειπώθηκε.
Όταν ως μέλη μιας οικογένειας επικοινωνούμε, δεν στέλνουμε μόνο μηνύματα μεταξύ μας αλλά και προσδιορίζουμε τις σχέσεις μας. Με αυτό τον τρόπο η οικογένεια καθιερώνει ρόλους (π.χ. γονείς ή παιδιά), διατηρεί κανόνες (π.χ. σχετικά με την ιδιωτικότητα ή τις συγκρούσεις), εκτελεί λειτουργίες (π.χ., συναισθηματική ή σωματική υποστήριξη) και υποστηρίζει μοτίβα συμπεριφοράς (π.χ. όσον αφορά τη χρήση των μέσων ενημέρωσης ή κανόνες υγείας). Ως εκ τούτου, είναι σημαντικό να κατανοήσουμε τα πρότυπα οικογενειακής επικοινωνίας.
Ορισμένοι τρόποι επικοινωνίας και η έκφραση έντονων αρνητικών συναισθημάτων όπως η εχθρότητα και η κακόβουλη κριτική μπορεί να συμβάλουν στην εκδήλωση ψυχικών προβλημάτων, όταν συμβαίνουν σταθερά και παρατεταμένα. Υπονομεύουν την εμπιστοσύνη κάποιου στις συναισθηματικές του αντιδράσεις και στην αντίληψη της πραγματικότητας, οδηγώντας τον σε συγχιση και προβληματισμό.

ΣΤΥΛ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ
Θα μπορούσαμε να διακρίνουμε τέσσερις μορφές επικοινωνίας:
• Καθαρή και άμεση επικοινωνία: Η σαφής και άμεση επικοινωνία γίνεται όταν το μήνυμα το εκφράζουμε απλά και απευθείας στο κατάλληλο μέλος της οικογένειας. Είναι η πιο υγιής μορφή επικοινωνίας. Για παράδειγμα, όταν ένας πατέρας, απογοητευμένος από το γεγονός ότι ο γιος του δεν κατάφερε να ολοκληρώσει τη δουλειά του, μπορεί να πει: "Γιέ μου, είμαι απογοητευμένος που ξέχασες να βγάλεις τα σκουπίδια σήμερα χωρίς να χρειάζεται να σου το υπενθυμίσω".
• Σαφής και έμμεση επικοινωνία: το μήνυμα είναι σαφές, ωστόσο, δεν το απευθύνουμε στο πρόσωπο για το οποίο προορίζεται. Για παράδειγμα, ο ίδιος πατέρας μπορεί να πει «Είναι απογοητευτικό όταν οι άνθρωποι ξεχνούν να ολοκληρώσουν τις δουλειές τους». Ωστόσο, ο γιος μπορεί να μην συνειδητοποιήσει ότι ο πατέρας του αναφέρεται σε αυτόν.
• «Καλυμμένη» και άμεση επικοινωνία: η επικοινωνία αυτή γίνεται όταν το περιεχόμενο του μηνύματος είναι ασαφές, αλλά το απευθύνουμε στο κατάλληλο μέλος της οικογένειας. Για παράδειγμα, ο πατέρας μπορεί να πει κάτι σαν: "Γιε μου, οι άνθρωποι δεν εργάζονται τόσο σκληρά όσο συνήθιζαν."
• «Καλυμμένη» και έμμεση επικοινωνία: συμβαίνει όταν το μήνυμα και ο προορισμένος παραλήπτης είναι ασαφείς. Για παράδειγμα, ο πατέρας μπορεί να πει: «Οι νέοι του σήμερα είναι πολύ τεμπέληδες».


ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΉ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ
Ορισμένα είδη επικοινωνίας είναι σαφώς δυσλειτουργικά. Συχνά προκαλούν σύγχυση, δυσαρέσκεια, θυμό και απειλούν συναισθηματική ισορροπία της οικογένειας. Έχουν ως αποτέλεσμα την σύγκρουση των σχέσεων. Συγκεκριμένα:
• Έμμεση επικοινωνία: δεν επιτρέπουμε στα άλλα μέλη να γνωρίζουν σαφώς τι θέλουμε ή αναμένουμε. Αντί να εκφράζουμε άμεσα το μήνυμα, το υπονοούμε ή το αποφεύγουμε, προκαλώντας σύγχυση σχετικά με την πραγματική έννοια του μηνύματος. Αυτός ο τύπος επικοινωνίας μπορεί να καταστεί δυσλειτουργικός, όταν είναι ακραίος και τόσο συχνός, που τα άλλα μέλη της οικογένειας δεν μπορούν να κατανοήσουν την πραγματική έννοια και πρόθεση του μηνύματος μας.
• Διπλή δέσμευση ή αντιφατική επικοινωνία: Εδώ στέλνουμε δύο ή περισσότερα μηνύματα που ακυρώνουν ή αντιβαίνουν το ένα το άλλο. Για παράδειγμα, "σε αγαπώ - φύγε μακριά!". Ένα άλλο παράδειγμα είναι όταν δείχνουμε ότι δεν θέλουμε να εμπλακεί ένα μέλος της οικογένειας σε μια δουλειά μας. Ωστόσο, όταν το κάνει το άλλο μέλος, παραπονιέμαστε ότι δεν είναι χρήσιμος και δεν έχει την διάθεση να βοηθήσει. Αυτό θέτει το άλλο μέλος σε κατάσταση διπλής σύνδεσης. Είναι επικριμένο ανεξάρτητα από το ποια ενέργεια κάνει. Η αντίθετη επικοινωνία δημιουργεί σύγχυση και, αν επαναληφθεί για μεγάλο χρονικό διάστημα, μπορεί επίσης να απειλήσει τη συναισθηματική υγεία και τη σταθερότητα αυτού που λαμβάνει τέτοια μηνύματα.
• Τριγωνοποίηση: αναφέρεται σε μια τακτική χειρισμού όταν βάζουμε ένα τρίτο μέλος π.χ., το παιδί μας σε μια αλληλεπίδραση που θα έπρεπε να έχουμε επιλύση π.χ. με τον/την συζυγό μας, σχηματίζοντας έτσι ένα τρίγωνο. Δεν επικοινωνούμε απευθείας, αλλά χρησιμοποιεί ένα τρίτο άτομο για να μεταβιβάσει την επικοινωνία στο δεύτερο ( «πες στη μάνα σου ή πες στον πατέρα σου…κτλ»). Το τρίτο πρόσωπο εδώ χρησιμοποιείται είτε ως υποκατάστατο της άμεσης επικοινωνίας είτε ως αγγελιοφόρος για να μεταφέρει το μήνυμα στο άλλο άτομο
• Μονόλογος: η επικοινωνία επιτυγχάνεται απλά λέγοντας κάτι σε κάποιον άλλο. Ασχολούμαστε συχνά μόνο με τον εαυτό μας και μιλώντας για προσωπικές μας εμπειρίες, προβλήματα και επιθυμίες. Συχνά χάνουμε την επαφή με το άλλο άτομο. Εδώ τα συναισθήματα, οι εμπειρίες ή οι απόψεις των άλλων δεν αποκτούν την δέουσα σημασία και δεν τα ακούμε.
• Αμυντική επικοινωνία: αισθανόμαστε ότι απειλούμαστε ή αναμένουμε απειλή από τους άλλους και συμπεριφέρόμαστε αμυντικά. Η επικοινωνιακή μας προσπάθεια περιστρέφεται κυρίως γύρω από την υπεράσπιση του εαυτού μας παρά στην προσπάθεια κατανόησης των άλλων. Εκτιμούμε υπερβολικά τον τρόπο με τον οποίο μας βλέπουν οι άλλοι, πώς θα καταφέρουμε να μας φερθούν πιο ευνοϊκά, να κερδίσουμε, να κυριαρχήσουμε, να εντυπωσιάσουμε ή να αποφύγουμε ενδεχόμενη τιμωρία.


ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΗ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ
Η αποτελεσματική επικοινωνία μέσα στην οικογένεια μπορεί να μας οδηγήσει σε καλύτερες σχέσεις με τον/τη σύντροφο και τα υπόλοιπα μέλη. Είναι ένα σημαντικό χαρακτηριστικό των ισχυρών και υγιών οικογενειών. Ωστόσο, οι μεμονωμένες διαφορές στην προσωπικότητα μας , τα στυλ επικοινωνίας και δεξιοτήτων, καθώς και οι προσδοκίες, παίζουν σημαντικό ρόλο στο πώς επικοινωνούμε. Η αποτελεσματική μας επικοινωνία δεν είναι μια ανεξάρτητη δεξιότητα, αλλά περιλαμβάνει τις διαπροσωπικές μας δεξιότητες, την αλληλεπίδραση με τους άλλους και την ενεργητική ακρόαση.
Πολύ χρήσιμο είναι να προσπαθούμε να χρησιμοποιούμε το μήνυμα "Εγώ" στη συνομιλία μας. Για παράδειγμα όταν απευθυνόμαστε στον συντροφό μας: "Χρειάζομαι πραγματικά ένα διάλειμμα απόψε", αντί να πούμε ένα "Εσύ" - μηνύμα όπως: "είσαι τόσο αδιάφορος/η". Αποφεύγουμε έτσι προσωπικές επιθέσεις και κατηγορίες, διατηρούμε λογικές τις συζητήσεις και βοηθάμε να παραμείνουμε επικεντρωμένοι στο πραγματικό πρόβλημα. Τα μηνύματα "Εσύ" σημαίνουν φταίξιμο, διαφωνίες, επιθέσεις και κατηγορίες. Τα μηνύματα "Εγώ" είναι πιο υγιείς δηλώσεις στην επικοινωνία μας , καθώς δεν απαιτούν ή κατηγορούν και ανοίγουν ευκαιρίες για συζητήσεις, ενώ το μήνυμα "Εσύ" φέρνει ευθύνη στον άλλον και τον κρατά υπεύθυνο, γεγονός που μπορεί να τον κάνει αμυντικό. Θα πρέπει επίσης να αντιλαμβανόμαστε το μήνυμα που στέλνουμε, να ακούμε τους εαυτούς μας, καθώς ο τόνος και η επιλογή των λέξεων που χρησιμοποιούνται στην επικοινωνία μας είναι επίσης σημαντικά για την στενή οικογενειακή σχέση.


ΒΑΣΙΚΕΣ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΓΙΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΗ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ
Θα μπορούσαμε να αναφέρουμε κάποιες βασικές δεξιότητες που θα έκαναν την επικοινωνία μας μέσα στην οικογένεια πιο εποικοδομητική. Όπως το να:
• Επικοινωνούμε συχνά: Η συχνή επικοινωνία συμβάλλει στην επίλυση συγκρούσεων, στην ανάθεση βασικών καθηκόντων, στον καθορισμό ρόλων αλλά και στην παροχή κινήτρων με τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειας, εξεύρεση κοινού χρόνου, καθώς οι συνηθισμένες οικογενειακές συγκεντρώσεις συμβάλλουν σε υγιείς οικογενειακές αλληλεπιδράσεις.
• Επικοινωνούμε με σαφήνεια και αμεσότητα: Η επικοινωνία των σκέψεων και των συναισθημάτων με σαφή και άμεσο τρόπο είναι πολύ σημαντική όταν προσπαθούμε να επιλύσουμε τα προβλήματα που προκύπτουν στην οικογένεια.
• Ακούμε ενεργητικά: Ένα σημαντικό στοιχείο της αποτελεσματικής επικοινωνίας μας είναι να ακούμε αυτό που λένε οι άλλοι. Το να είμαστε ενεργοί ακροατές σημαίνει να προσπαθούμε να καταλάβουμε την οπτική γωνία του άλλουκαι να αναγνωρίζουμε και να σεβόμαστε την αποψή του.
• Γινόμαστε ανοιχτοί και ειλικρινείς: έτσι θέτουμε ένα πλαίσιο εμπιστοσύνης στις σχέσεις μας.
• Σκεφτόμαστε το άτομο με το οποίο επικοινωνούμε: Η επικοινωνία είναι αποτελεσματική, όταν αντιλαμβανόμαστε την ηλικία, την ωριμότητα και την εκπαίδευση του προσώπου στο οποίο απευθυνόμαστε. Επομένως, είναι σημαντικό να επιλέγουμε λέξεις που θα κατανοηθούν σαφώς από τους άλλους.
• Αξιολογούμε τα μη λεκτικά μηνύματα: Καθώς γνωρίζουμε ο ένας τον άλλον καλά, συχνά τείνουμε να χρησιμοποιούμε μη λεκτικές επικοινωνίες και περιμένουμε από τους άλλους να μας καταλάβουν. Επομένως, είναι σημαντικό να δοθεί ιδιαίτερη προσοχή στη μη λεκτική επικοινωνία. Για παράδειγμα, μπορεί να πούμε κάτι προφορικά, αλλά οι εκφράσεις του προσώπου μας ή η γλώσσα του σώματος μας μπορεί να λένε κάτι εντελώς διαφορετικό.
• Μιλάμε για τον εαυτό μας και όχι για τους άλλους: τείνουμε να μιλάμε για τους άλλους επειδή πιστεύουμε ότι ξέρουμε τι αισθάνονται. Μερικές φορές, αυτό γίνεται μια μορφή έμμεσης επικοινωνίας, όπου μιλάμε για λογαριασμό του άλλου. Αυτός ο τύπος επικοινωνίας μπορεί να αποφευχθεί αν αναλάβουμε την ευθύνη για να εκφράσουμε μόνο τα δικά μας συναισθήματα.
• Εστιάζουμε στις συμπεριφορές, όχι στα χαρακτηριστικά του άλλου: όταν εστιάζουμε σε χαρακτηριστικά όπως η προσωπικότητα, η στάση ή τα συναισθήματα ασκούμε κριτική, η οποία μπορεί να κάνει τους άλλους αμυντικούς. Τα γνωρίσματα είναι κάτι που δεν μπορούν να αλλάξουν εύκολα και επομένως η εστίαση σε αυτά δεν είναι εποικοδομητική. Ωστόσο, μπορούμε να αλλάξουμε τη συμπεριφορά μας πιο εύκολα από ό, τι μπορούν να αλλάξουν οι εσωτερικές ιδιότητες. Ως εκ τούτου, είναι σημαντικό να μάθουμε ότι όταν είμαστε αναστατωμένοι με τις ενέργειες κάποιου, πρέπει να επικεντρωθούμε στην επικοινωνία μόνο των συμπεριφορών του και όχι στα προσωπικά γνωρίσματα του και να καταστήσουμε σαφές τι μας αναστάτωσε. Για παράδειγμα, αντί να λέμε: "Είσαι εγωιστής και σκέφτεστε μόνο τον εαυτό σου", λένε: "Αισθάνομαι ότι δεν σε νοιάζει γιατί δεν αφιερώνεις περισσότερο χρόνο μαζί μου και σπάνια ρωτάς για τα συναισθήματά μου".

REFERENCES
1. Koerner, A.F & Fitzpatrick, M.A (2002). Toward a Theory of Family Communication. Communication Theory, 12(1):70 – 91.
2. Epstein, N. B. Bishop, D., Ryan, C., Miller, & Keitner, G., (1993). The McMaster Model View of Healthy Family Functioning. In Froma Walsh (Eds.), Normal Family
3. Koerner, A. F., & Fitzpatrick, A. M. (2002 ). Toward a theory of family communication. International Communication Association, 12(1), 70-91.
4. Fitzpatrick, M. A. (2004). Family communication patterns theory: Observations on its development and application. The Journal of Family Communication, 4(3&4): 167-179.
5. Ackah, P. Y & Donkor, J. A. (2016). Communication: A Tool for Building Healthy Family Relationship within the Family’s System. International Journal for Research in Business, Management and Accounting. 2(5): 38-52.