Τα παιδιά για την ολοκλήρωση της ανάπτυξης τους θέλουν το στήριγμα των γονέων, ένα στήριγμα το οποίο, όπως φαίνεται από μια προσεκτική «ματιά» σε όλα αυτά που έχουν αναπτυχθεί, σχετικά με τη ψυχολογία των παιδιών, έχει αμφίδρομη κατεύθυνση δυναμικής επικοινωνιακών σχέσεων και όχι μονόδρομη, τέτοια υπάρχει από την κατεύθυνση του γονεϊκού στηρίγματος. Ασφαλώς η δυναμική των γονέων είναι μορφοποιός δύναμη, πλην όμως και τα παιδιά – από τη νηπιακή ακόμα ηλικία- έχουν τη δική τους προς τους γονείς επιβλητική δυναμική, η οποία υπαγορεύει συμπεριφορές ως προς αυτά.
Η αμοιβαιότητα αυτή των σχέσεων και των αλληλεπιδράσεων παρατηρείται και αναπτύσσεται μεταξύ και των άλλων μελών της οικογένειας (παππούδες, γιαγιάδες, αδέρφια). Έτσι η οικογένεια αποδεικνύεται ένας δυναμικός σχηματισμός αλληλεπιδράσεων και διαμόρφωσης συμπεριφοράς των μελών της.
Η δυναμική των αλληλεπιδράσεων εξαρτάται από τις μορφές της οικογένειας (μονογονεϊκές, διαζευγμένες ή πυρηνικές οικογένειες κ.α.), επίσης από την οικονομική τους κατάσταση, το μορφωτικό επίπεδο των γονέων και ακόμα από τις μορφές των οικογενειακών σχέσεων γενικά.
Ακολούθως θα δούμε τη δυναμική των σχέσεων, όσον αφορά το μέγεθος της οικογένειας και τις μορφές των οικογενειακών σχέσεων συνοπτικά.
ΜΕΓΕΘΟΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ
Από ψυχολογικές έρευνες σχετικές με την επίδραση του μεγέθους της οικογένειας στη διαμόρφωση των παιδιών, έχουν βγεί στην επιφάνεια τα εξής αποτελέσματα :
- Στην ολιγομελή οικογένεια οι συναισθηματικές σχέσεις και συμπεριφορές των γονέων προς τα παιδιά έχουν ένταση, ενώ στην πολυμελή οικογένεια έχουν έκταση.
- Στην ολιγομελή οικογένεια η φροντίδα των γονέων είναι περισσότερο εξατομικευμένη, ενώ στην πολυμελή είναι ομαδική.
- Στην πολυμελή οικογένεια η υπερπροστασία των γονέων είναι σπάνιο φαινόμενο, ενώ το αντίθετο είναι πιθανότερο να συμβεί στην ολιγομελή οικογένεια και το φαινόμενο αυτό μπορεί να φτάσει μέχρι του βαθμού υποδούλωσης των γονέων στις επιθυμίες των παιδιών.
- Στην ολιγομελή οικογένεια τα παιδιά έχουν ως πρότυπα περισσότερο τους γονείς, ενώ στην πολυμελή οικογένεια επηρεάζονται και από τα πρότυπα των άλλων αδελφών, τα οποία υπαγορεύουν και διαμορφώνουν δικούς τους κανόνες συμπεριφοράς, ως μια μικρή κοινωνική ομάδα.
- Στην πολυμελή οικογένεια και λόγω της ψυχολογικής ανάγκης για καταξίωση μέσα σ’ αυτή τη μικρή κοινωνική ομάδα, το κάθε παιδί διαμορφώνει το δικό του ρόλο (δυναμικός, κανονικός, φιλόδοξος, επαναστατικός, ασθενικός, εύθυμος κ.α.) ώστε να μπορέσει να επιτύχει τη δική του προσωπική θέση σ’ αυτή τη μικρή κοινωνική ομάδα.
Αρχικά οι ρόλοι αυτοί διαμορφώνονται ως αντιδραστικοί μηχανισμοί προσαρμογής, στη συνέχεια όμως με το πέρασμα του χρόνου αποκτούν μονιμότητα ως τρόποι συμπεριφοράς που χαρακτηρίζουν την προσωπικότητα. Η σειρά γέννησης των αδελφών επηρεάζει τη συμπεριφορά αυτών, η οποία στους πρωτότοκους αδερφούς χαρακτηρίζεται από την ελευθερότατη επιλογή των ρόλων, ενώ τα δευτερότοκα υποχρεώνονται να επιλέξουν από τους εναπομείναντες ρόλους.
Έρευνες έχουν αποδείξει ότι τα πρωτότοκα παιδιά είναι περισσότερο υπεύθυνα και συντηρητικά, τα δεύτερα είναι φιλόδοξα και επαναστατικότερα, ενώ τα τρίτα διασκεδάζουν τη πειθαρχία τους στα μεγαλύτερα αδέρφια, επιλέγοντας τον εύθυμο ρόλο.
Ως συνέπεια αυτής της αλληλοεπίδρασης των αδερφών στη διαμόρφωση των ρόλων τους, έχει παρατηρηθεί ότι : Τα μεν αγόρια με μεγαλύτερη αδερφή παρουσιάζουν συμπεριφορές θηλυπρέπειας, ενώ τα κορίτσια με μεγαλύτερο αδερφό παρουσιάζουν αρρενωπότητα.
◦ Μια ξεχωριστή περίπτωση ολιγομελούς οικογένειας είναι αυτή με τα μοναχοπαίδια.
Το μοναχοπαίδι λόγω της συνεχούς συναναστροφής μέσα στην οικογένεια με τους γονείς του και της έλλειψης άλλων αδερφών, αναπτύσσει μεγάλη νοητική και γλωσσική ικανότητα, με ευνόητες προεκτάσεις στις εν συνεχεία σχολικές και επαγγελματικές επιδόσεις του. Η έλλειψη άλλων αδερφών αποστερεί από αυτόν την ανάπτυξη συναισθημάτων ασφαλείας και ικανοποίησης – που ιδιαίτερα χαρακτηρίζουν τη πολυμελή οικογένεια – με αποτέλεσμα να διαμαρτύρονται προς τους γονείς τους για την έλλειψη κι άλλων αδελφών.
Συνήθως οι γονείς παγιδεύονται συναισθηματικά σ’ αυτή τη διαμαρτυρία, με αποτέλεσμα να περιπίπτουν σε υπερπροστατευτικές συμπεριφορές προς τα μοναχοπαίδια και διπλά να ζημιώνουν αυτά.
Η ορθή συμπεριφορά των γονέων προς αυτή την έλλειψη κι άλλων αδερφών, είναι η ενθάρρυνση, ώστε τα μοναχοπαίδια από νηπιακής ηλικίας ν’ αναπτύσσουν φιλίες και άλλες κοινωνικές δραστηριότητες με συνομήλικα παιδιά και να αναπληρώνουν κατά κάποιο τρόπο αυτή την έλλειψη, η οποία μπορεί να οδηγήσει και σε συναισθήματα εχθρότητας προς τους γονείς εκ μέρους των μοναχοπαιδιών.
ΜΟΡΦΕΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ
Η ψυχοδυναμική των οικογενειακών σχέσεων εκτός από το μέγεθος της οικογένειας χαρακτηρίζεται και από την ποιότητα αυτών.
Η ψυχολογική έρευνα έχει εντοπίσει τις εξής μορφές με τις αντίστοιχες επιπτώσεις στα παιδιά.
Η ψυχοδυναμική των οικογενειακών σχέσεων εκφράζεται κυρίως σε δύο διαστάσεις : Στο συναισθηματικό τόνο της οικογενειακής ζωής και στον τρόπο διαπαιδαγώγησης (διοίκησης) των παιδιών.
Ο συναισθηματικός τόνος έχει στο ένα άκρο τη στοργή και στο άλλο την εχθρότητα των γονέων προς τα παιδιά.
Ο τρόπος διαπαιδαγώγησης έχει στο ένα άκρο την αυτονομία και στο άλλο τον έλεγχο των παιδιών από τους γονείς.
- Οι εχθρικοί γονείς συχνά αποδοκιμάζουν και απορρίπτουν τα παιδιά τους και είναι φειδωλοί σ’ εκδηλώσεις στοργής και ηθικών αμοιβών προς αυτά, ενεργούν κρητικά και μεγιστοποιούν τα σφάλματα τους, θεωρούν τα παιδιά τους ανεπιθύμητα και παρείσακτα τονίζοντας τις ατέλειες και τα ελαττώματα τους, δύσκολα συμφιλιώνονται ύστερα από κάποια διαφωνία με τα παιδιά τους, οι εχθρικοί γονείς στη καθημερινή τους συμπεριφορά είναι βίαιοι, οξύθυμοι, τραχείς και σφοδροί.
- Δημοκρατικοί ή διαλεκτικοί γονείς είναι αυτοί που ενθαρρύνουν τα παιδιά
τους στην αυτονομία. Οι γονείς αυτοί δείχνουν σεβασμό προς την ατομικότητα των παιδιών, αναγνωρίζουν τα δικαιώματα τους και εκτιμούν τις προτιμήσεις και τα ενδιαφέροντα τους , έχουν εμπιστοσύνη και παρέχουν πρωτοβουλίες στα παιδιά τους, πείθουν τα παιδιά τους διαλεκτικά και ελέγχουν τις πράξεις αυτών ευγενικά, ασκούν αυτοκριτική για τις δικές τους συμπεριφορές προς αυτοβελτίωση τους.
- Αντιθέτως είναι αυταρχικοί οι γονείς, οι οποίοι παίρνουν μονομερώς, τις αποφά-
σεις και απαιτούν αυθεντική υπακοή και συμμόρφωση σ’ αυτές από τα παιδιά τους, έχουν ακαμψία στη σκέψη και άκαμπτη εμμονή στην εκτέλεση των εντολών τους, έχουν την τάση ν’ απαιτούν ακραίες λύσεις μη λαμβάνοντες υπόψη τις επιθυμίες, τα ενδιαφέροντα και την ιδιοσυγκρασία των παιδιών τους, οι αυταρχικοί γονείς εξουσιάζουν δυναμικά με βίαιο τρόπο ελέγχου, χρησιμοποιώντας ως μέσα επιβολής τις απειλές και τις τιμωρίες. Τέλος θεωρούν τους εαυτούς τους αυθεντίες και δεν ασκούν κάποια αυτοκριτική.
Η συνήθης συμπεριφορά των γονέων είναι κυμαινόμενη και μικτή και απ’ αυτή τη σκοπιά έχουν καταγραφεί οι παρακάτω αντίστοιχες επιπτώσεις στη διαμόρφωση της ψυχής των παιδιών.
- Από στοργικούς και δημοκρατικούς γονείς προκύπτουν παιδιά με συναισθηματική σταθερότητα, κοινωνικότητα, φιλικές διαθέσεις, με κίνητρα για υψηλές επιδόσεις, με αυτοπεποίθηση, δημιουργία και συνεργασία.
- Από στοργικούς επίσης αλλά αυταρχικούς γονείς (οι οποίοι εξελίσσονται σε υπέρ-
προστατευτικούς γονείς, το οποίο σημαίνει ότι είτε υποτάσσουν τα παιδιά τους στις δικές τους επιθυμίες, είτε υποτάσσονται οι ίδιοι στις επιθυμίες των παιδιών τους) συνήθως προκύπτουν παιδιά με τυραννική συμπεριφορά, εγωκεντρικές στάσεις και συμπεριφορές, περιορισμένες κοινωνικές επαφές, με εξαρτήσεις και εσωτερικές ανασφάλειες.
- Γενικά από τους εχθρικούς και απορριπτικούς γονείς έχουμε συνήθως επιθετικά
αντικοινωνικά παιδιά και ειδικά από τους συνδυασμούς της ενθάρρυνσης των παιδιών για αυτονομία και ανεξαρτησία και της αδιαφορίας που χαρακτηρίζει αυτού του είδους τους γονείς, τα παιδιά ταυτίζονται με άλλα πρότυπα εκτός των γονέων, τα οποία τυχαία βρέθηκαν στο δρόμο τους.
Αν στο δρόμο τους βρεθούν καλά πρότυπα με δημιουργικές εργασίες, τότε τα παιδιά των αδιάφορων γονέων αξιοποιούν τις δυνάμεις τους, ενθαρρύνονται στην αυτάρκεια, λαμβάνουν πρωτοβουλίες και επιτυγχάνουν στη ζωή με υψηλές επιδόσεις.
Εάν όμως στο δρόμο τους βρεθούν συμμορίες συνομηλίκων τους και οι εγκληματίες των έργων της τηλεόρασης, τότε τα παιδιά αυτά μεταμορφώνονται σε αντικοινωνικά και εγκληματικά άτομα. Σε αυτή την κατηγορία των αδιάφορων γονέων πρέπει να ενταχθεί και η περίπτωση της απουσίας των γονέων από την οικογένεια είτε λόγω εργασίας είτε λόγο άλλων ενασχολήσεων τους ( εργαζόμενη μητέρα, πολυάσχολος πατέρας κ.λ.π.).
Τα παιδιά δεν μπορούν να αντιληφθούν τους άλλους λόγους απουσίας των γονέων τους από την οικογένεια και θεωρούν αυτή ως αδιαφορία με αποτέλεσμα τις προβληματικές συμπεριφορές αυτών, αλλά και κυρίως την έκθεση αυτών στα τυχόντα πρότυπα που θα βρεθούν κατά την ανάπτυξη τους και στη διαμόρφωση της προσωπικότητας τους.
- Οι γονείς που χαρακτηρίζονται από το συνδυασμό των εχθρικών ή απορριπτικών συναισθημάτων και συγχρόνως από αυταρχισμό είναι συνήθως σκληροί, βίαιοι και οξείς. Τα δε παιδιά αναπτύσσουν συναισθήματα πικρίας, αντικοινωνικότητα και επιθετικότητα στους άλλους, άλλοτε δείχνουν εξάρτηση, συμμόρφωση, υποτέλεια και υποκριτική στάση και άλλοτε αρνητισμό, έκδηλη εχθρότητα και εγκληματικότητα.
Τα παιδιά των γονέων αυτών δεν εντάσσονται σε συμμορίες, αλλά ενεργούν μόνα τους σε περίπτωση εκτροπής είναι ο μοναχικός και ο σκληρόκαρδος εγκληματίας.
Μετά από όλα αυτά που αναφέρθηκαν διαπιστώνεται πόσο σημαντικός είναι ο ρόλος των γονέων, ως επίσης πόσο θεμελιώδης είναι η ψυχοδυναμική των οικογενειακών σχέσεων για τη διαμόρφωση της προσωπικότητας των παιδιών, τα οποία ταυτίζονται προς τα πρότυπα των γονέων, για να τους μιμηθούν και αυτά εν συνεχεία ως γονείς, με αποτέλεσμα να υπάρχει μια συνεχής ροή της ψυχοδυναμικής των οικογενειακών σχέσεων από γενιά σε γενιά.
Συμβουλές για γονείς : Καθημερινές απαιτήσεις και διαταγές
Οι γονείς που έχουν ανυπάκουα παιδιά συχνά κάνουν λάθος σε ορισμένα από τα ακόλουθα σημεία. Μήπως :
- Δίνετε πάρα πολλές διαταγές;
- Έχετε ασαφείς απαιτήσεις, όπως «γιατί δεν μπορείς να είσαι πιο ευγενικός;», αντί να πείτε «Μπορείς να λες παρακαλώ όταν ζητάς κάτι;».
- Φωνάζετε τις εντολές σας, συχνά από απόσταση;
- Ασκείτε, κριτική σε πάρα πολλά δευτερεύοντα ζητήματα διαγωγής του παιδιού, οδηγούμενοι σε ατελείωτες αντιπαραθέσεις, που είναι ουσιαστικά ασήμαντες;
- Απευθύνεστε στο επίπεδο του παιδιού, διατηρείτε οπτική επαφή, χρησιμοποιείται το όνομα του, μιλάτε σταθερά αλλά ευγενικά;
- Προγραμματίζετε τις απαιτήσεις / διαταγές σας χωρίς ευαισθησία; Το να ζητήσουμε ξαφνικά από ένα παιδί να πάει για ύπνο στη μέση ενός συναρπαστικού προγράμματος στην τηλεόραση είναι σαν να ψάχνουμε για προβλήματα. Μια προειδοποίηση στο παιδί ότι θα πέσει για ύπνο στο τέλος του προγράμματος είναι περισσότερο πιθανό να έχει θετικό αποτέλεσμα.
- Επιτρέπετε στο παιδί να τη «γλιτώσει» από τα παραπτώματα του: Μήπως οι απειλές για τιμωρία του παιδιού μένουν ανεκπλήρωτες; Αφήνεστε σε έναν χείμαρρο από διαταγές «Δεν πρέπει!», «Δεν γίνεται να το έχεις», «Σταμάτα….ή αλλιώς», που αγνοούνται και πραγματοποιούνται μόνον όταν στα καλά καθούμενα επιτεθείτε με σκληρές λέξεις ή ενέργειες για να ελευθερώσετε την αυξημένη σας απογοήτευση και θυμό;
- Περνάτε μηνύματα άσκησης κριτικής, εσκεμμένα ή ακούσια, με τον τόνο και την ένταση της φωνής σας, και στρέφετε την προσοχή σας στα αρνητικά σημεία του παιδιού, τα σημεία που δεν σας αρέσουν πάνω του;
- Βρίσκετε λίγο χρόνο για να μοιραστείτε ευχάριστες στιγμές (όπως να παίξετε με τα παιδιά σας);

